Суббота, 26.09.2020, 08:10Наша страница в FaceBook|RSS
 
  |Сайт епархии|Архив материалов
Главная » Архив материалов » Статьи

Ի՞ՆՉ ԵՆ ՊԱՏՄՈՒՄ ՄԵԶ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՆԵՐԻ ՄԱԿԱՆՈՒՆՆԵՐԸ | Март 2010
Մկրտիչ Վանեցի կաթողիկոսին ժողովուրդը ճանաչում է  հայրիկ պատվանունով, Գրիգոր Անավարզեցի կաթողիկոսին Ջրող քամահրական մականունով, իսկ  70 ամյա Գրիգոր 4-րդ հայրապետին Գրիգոր Տղա անունով:
Ե՞րբ եւ ի՞նչ հանգամանքներում է սկիզբ առել հայոց գահակալներին մականուններ տալու ավանդույթը: Ո՞վ է եղել դրանց հեղինակը` ժողովո՞ւրդը, իրենք կաթողիկոսնե՞րը, թե ժամանակագիրնե՞րը: Ի՞նչ են պատմում  մեզ կաթողիկոսների մականունները:

Կաթողիկոսների անունները  պատահական չեն ծագել, դրանք ունեն իրենց նախապատմությունը: Մականունների զգալի մասը կաթողիկոսներին շնորհվել է ուշ, դարեր անց, երբ երախտագետ ժողովուրդը արժեւորել է հայոց գահակալներին եկեղեցաշեն գործունեության, առաքինի եւ սրբասուն վարքի համար:
 
4րդ  դարի  կաթողիկոս Ներսես Ա-ը  կրում է Մեծ մականունը: Բարեպաշտական գործունեությամբ հայտնի  Նեսես Մեծը   կառուցել է  բժշկարաններ, որբանոցներ, սնունդով ապահովել կարիքավորներին: Ժողովուրդը նրան ոչ միայն շնորհել է ՄԵծ մականունը, այլեւ դասել սրբերի շարքը:

Կոմիտաս Աղցեցի կաթողիկոսը ծավալել է շինարարական եւ հոգեւոր մշակութային բուռն գործունեություն, ինչի համար ստացել է շինող մականունը: Նրա նախաձեռնությամբ է կառուցվել Ս. Հռիփսիմե տաճարը, որն աչքի է ընկնում իր  ճարտարապետական յուրօրինակ լուծումներով:

Շինող մականունն  է տրվել նաեւ Նեսես Տայեցի կաթողիկոսին, ով ավարտին է հասցրել Զվարթնոց տաճարի շինարարությունը:
Մեր հայրապետներից  իմաստասեր է կոչվել Հովհան Օձնեցին: Նա հայտնի է իր  ծիսական բարենորոգչական գործունեությամբ: 719 թվականին Դվինի եկեղեցական ժողովում Օձնեցին ներկայացրել է մի ատենախոսություն, որը հայ եկեղեցու բարեկարգման ու ազգայնացման առաջին վավերագիրն է:

Եթե մեծագործ, իմաստասեր, կամ շինող մականունները բնութագրում են  անձի կատարած գործը, ապա երբեմն հանդիպում ենք անունների, որոնց իմաստը կամ առաջացման դրդապատճառը ինչ որ առումով մնում է անբացատրելի:

Հովսեփ 2-րդ Փարպեցի  կաթողիկոսը հայտնի է հաստատակամ բնավորությամբ, որպես եկեղեցու արիասիրտ պաշտպան: Մատենագրության մեջ, սակայն, Փարպեցին հիշատակվում է Կարիճ մականունով:

Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյանը, ինչպես նաեւ հայոց պատմությունն ուսումնասիրողները  ենթադրում են, որ Փարպեցուն անվանել են ԿՏՐԻՃ, պարզապես տառերի սխալ ընթերցման հետեւանքով  դարձել ԿԱՐԻՃ:

Եթե Փարպեցի կաթողիկոսի Կարիճ մանականունը գրչագրական սխալի արդյունք է, ապա Պետրոս ԳԵՏԱԴԱՐՁ կաթողիկոսի մականունը հրաշքի  հետ է կապվում: Պատմիչները  սերունդներին են փոխանցել գեղեցիկ մի ավանդույթ, ըստ որի` Պետրոս կաթողիկոսի  կատարած ջրօրհնեքից հետո, գետի ջուրը կանգ է առել եւ հույներին չի հասել:

Հայոց երեք կաթողիկոս ստացել են վկայասեր մականունը, երեքն էլ սրբերի վարքերի թարգմանիչներ են, երեքն էլ Գրիգոր անունով: 
 
Որպեսզի անվանակից հայրապետներին միմյանցից  տարբերեն, հիշատակվում են  ժամանակագրության համապատասախան` Գրիգոր ՎԿԱՅԱՍԵՐ, ՓՈՔՐ  ՎԿԱՅԱՍԵՐ եւ ԵՐԿՐՈՐԴ ՎԿԱՅԱՍԵՐ անուններով:

Հայոց կաթողիկոսների մեջ Ներսես Շնորհալին միակն է, ում  երախտագետ սերունդները պատվել են  մի քանի տիտղոս մականունով` երկրոդ Լուսավորիչ հայոց, Տիեզերալույս Վարդապետ, Մեծահանճար, Կորովագիր, Իմաստուն, Շնորհալի: Նա եղել է միջնադարի մեծագույն հեղինակություն, աստվածաբան, դավանաբան, մեկնիչ, ծիսագետ, մանկավարժ ու թարգմանիչ: Լինելով երաժշտական արվեստի մեծ նորոգիչ, վաստակել է նաեւ երգեցող մականունը:

Կաթողիկոս Ներսես Շնորհալուն հաջորդել է եղբոր որդին` Գրիգոր 4-րդը, ով հայտնի է Տղա մականունով:  Պատմաբանների  կարիծիքով դժվար  թե հայրապետության տարիներին ձեռք բերած լիներ  այդ մականունը, որը գրաբարով նշանակում է երիտասարդ, քանի որ կաթողիկոս է օծվել 51 տարեկան հասակում:

Ընդամնեը մեկ  տարի գահակալած Գրիգոր 5-րդ կաթողիկոսը ողբերգական մահվան պատճառով պատմության մեջ է մնացել Քարավեժ  մականունով: 21 ամյա ըմբոստ կաթողիկոսը չի հնազանդվել Լեւոն 2-րդ թագավորին, ինչի պատճառով էլ դավադրաբար բանտարկվել է: Ըստ ավանդության` բանտից  փախչելու ժամանակ պարանը կտրվում,  վայր է ընկնում ու մահանում:
     Կոնստանտին Կատուկեցի կաթողիկոսը /1286-1289/ հայտնի է պրոնագործ անունով: Այս մականվան վերաբերյալ կան  տարբեր կարծիքներ:

Պրոնը  այծի մազից  գործվածքն է եւ ենթադրվում է, որ  նա վանական կյանքի  ժամանակ զբաղվել է այդ արհեստով:  Սակայն վեջերս Մատենադարանում հայտնաբերվել է մի  ձեռագիր, որտեղ նա կոչվում է որդի պրոնգոծի: Փաստորեն, դա եղել է  իր հոր  արհեստը, որը դարձել է  մանկանուն:

Կաթողիկոսները, գտնվելով ժամանակի հասարակական քաղաքական կյանքի կիզակետում, հաճախ իրենք են միանձնյա որոշումներով ուղղորդել պատմական իրադարձությունները եւ, եթե կաթողիկոսի գործողությունները իշխանաց կամ հոգեւոր դասի սրտով չի եղել, ապա քամահրական մականունը չի ուշացել` Եզր, Առաջին աղթարմա, Հերձվածող, Ծծկեր, Ջրող: Քամահրական մականունները կաթողիկոսները  ստացել են այն պատճառով, որ կրոնական հարցերում որոշ զիջումներ են արել հույն եւ լատին եկեղեցիներին, զիջումներ, որոնք արվել են հայոց կաթողիկոսարանի ինքնուրույնության պահպանման համար:

Գրիգոր Անավարզեցի կաթողիկոսը  փորձում է  մի շարք ծիսական բարենորոգումներ կատարել, որոնցից մեկը անապակ գինուն ջուր խառնելն էր, ինչի արդյունքում ստանում է   Ջրող  քամահրական մականունը:

Հովհաննես անունով 8 կաթողիկոս ենք ունեցել: Նրանցից 6-րդին` Հովհաննես Սսեցուն, /1203-1221/ ժամանակակիցները  շնորհել են Մեծաբարո պատվանունը: Նա ուշադիր հետեւում էր  եկեղեցական արարողությունների կատարմանը, չափազանց նախանձախնդիր էր հայ եկեղեցու բարքերի անխախտ պահպանմանը:

     Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյանը, ով գրելէ  եռահատոր աշխատություն հայոց կաթողիկոսների գործունեության վերաբերյալ, գտել, բացատրել եւ կիրառության մեջ է դել կաթողիկոսների մի քանի մոռացված մականուն, հարկ եղած դեպքում նաեւ հորինել նորերը: Պատմաբանները անգերազանցելի են համարում Օրմանյանի` կաթողիկոսներին դիպուկ մականուններով օժտելու հմտությունը: Սարգիս 2րդ կաթողիկոսի /1469-1474/ օրոք արժանահիշատակ որեւէ գործ չի կատարվել եկեղեցու համար: Սակայն նրա աթոռակալության տարիներին Գրիգոր Լուսավորչի Աջը գաղտագողի դուրս է բերվել Ս. Էջմիածնից  եւ Օրմանյանը նրան կնքել է Աջատար մականունով: Աջատարին հաջորդած Հովհաննես 7-րդի օրոք /1474-1484/ կատարված ամենամեծ իրադարձությունը եղել է 1476 թվականին, երբ Ախթամարի կաթողիկոսարանից այլ սրբությունների հետ   Ս. Էջմիածին է վերադարձվել Գ. Լուսավորչի Աջը, ինչ համար Օրմանյանը  Հովհաննես 7-րդին  մեծարում է Աջակիր պատվանունով:
Օրմանյանի հեղինակած մականունով է հիշատակվում նաեւ Սարգիս 3-րդ կաթողիկոսը: Սարգիս 2-րդ Աջատարից տարբերելու համար Օրմանյանը նրան անվանում է Մյուսայլ, այսինքն` մյուս, այլ կաթողիկոսը: Սարգիս Գ  Մյուսայլը գահակալել է 1484-1515 թթ:
1831 թվականի նոյմեբերի 8-ին Հովհաննես Կարբեցին օծվում է Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս: Նա առաջին կաթողիկոսն էր, ում օծումը հատուկ հրովարտակով վավերացրել է Նիկոլայ 1-ին կայսրը: Հովհաննես 8-րդ Կարբեցին կաթողիկոսներից առաջինն էր, ում տրվել է թվահամար: Հենց նրա ժամանակ է ընդունվել նախորդ կաթողիկոսներին թվահամարով տարբերակելու սկզբունքը:

     1866 թվականից գահակալած  Գեւորգ 4-րդ կաթողիկոսին  եկեղեցաշեն գործունեության համար  ժողովուրդը շնորհել է Մեծագործ մականունը: Նա կառուցել է Գեւորգյան հոգեւոր ճեմարանը, Մայր Աթոռի թանգարանը,  Մեսրոպ Մաշտոցի  գերեզմանի վրա   Ս.Մեսրոպ Մաշտոց  եկեղեցին,  տպարանի շենքը, Բյուրականի կաթողիկոսական ամառանոցը, հրատարակել Արարատը:

 «Խրիմյան Հայրիկն ի հայտ է գալիս որպես հեղափոխական բարենորոգիչ, Վասպուրականի արծիվ, ընդհանուր կարծիքն այն է, որ  Խրիմյանը հեղափոխական գործիչ է»,- գրում է Վազգեն Ա կաթողիկոսը: Սակայն սերունդների հիշողության մեջ  նա ապրել է ոչ միայն երկաթե շերեփի պատմությամբ,  ժողովուրդը Մկրտիչ Խրիմյանի նկատմամբ իր սերն ու գորովն արտահայտել է նրան Հայոց Հայրիկ անվանելով:

Գեւորգ 5-րդ Սուրենյանցի հայրապետության տարիները  համընկան հայ ժողովրդի ճակատագրական իրադարձությունների հետ: Նա ապրելէ 15 թվականի եղեռնը,  իր աչքով տեսել  Մայր Աթոռի բակում  գիշերող որբերին ու գաղթականներին, նրա կոչով է 18 թվականի մայիսին հոգեւոր դասը մասնակցել  մարտական կռիվներին: Եւ պատահական չէ, որ նա նամակները ստորագրել է Գեւորգ 5-րդ  Վշտալի կաթողիկոս Ամենայն Հայոց:

Գարեգին Ա Կաթողիկոսը իր նախորդ` Վազգեն Ա կաթողիկոսին հրապարակային ելույթներում անվանում էր Վազգեն Ա Երջանիկ կաթողիկոս, իր բնութագրումը հիմնավորելով, որ   Վազգեն Ա-ը երկարատեւ գահակալության տարիներին կարողացավ զորացնել հայ եկեղեցին, կոմունիստական վարչակարգի տարիներին վերականգնել եկեղեցիներ: Ըստ Գարեգին Ա հայրապետի` նա երջանիկ կաթողիկոս էր, որովհետեւ  տեսավ իր ժողովրդի անկախության վերականգնումը:

     Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին 2-րդ Ներսիսյանն իր գահակալության առաջին տարիներից սկսած ձեռնամուխ է եղել եկեղեցական ներքին կյանքի կարգավորմանն ու կազմակերպմանը: Նրա օրոք Հայաստանում եւ սփյուռքում օծվել  են բազմաթիվ եկեղեցիներ, դրվել նորերի հիմքերը: Հայոց հոգեւոր  վերազարթոնքի նպատակով  իրականացրած ձեռնարկներից որ մեկի համար ժողովուրդը պատվանուն կշնորհի Գարեգին 2-րդ հայրապետին, ցույց կտա ժամանակը:

     Հայրապետների մականունները  ուշագրավ առանձնահատկություններ են  բացահայտում կաթողիկոսների անձի, բնավորության, արժանիքների, ծավալած գործունեության վերաբերյալ: Այդ մականուններն օգնում են հասկանալ, թե ժողովուրդը հայրապետներից ո՞ւմ, ի՞նչ արժանիքի համար է գնահատել: Դրանք նաեւ որոշակիորեն լրացնում են հայոց եկեղեցու  պատմությունը:

     Ալվարդ  Նազարյան


При полном или частичном использовании материалов ссылка на газету "Армянская Церковь" обязательна, при цитировании статьи в интернет-ресурсах гиперссылка на //armenianchurch.do.am обязательна.

Категория: Статьи
Всего комментариев: 0 Просмотров: 1737

Читайте также:
Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]
Категории каталога
Наша газета
Статьи [130]
Интервью [73]
Добро пожаловать на официальный сайт газеты "Армянская церковь" Ново-Нахичеванской и Российской Епархии Армянской Апостольской Церкви. Нашу газету можно приобрести в киосках церквей епархии. Издание выходит один раз в месяц, в цветном оформлении, по благословению главы Ново-Нахичеванской и Российской епархии ААЦ архиепископа Езраса. На нашем сайте вы сможете прочитать наиболее интересные материалы за прошлые номера, прочесть архивные выпуски газет, а также следить за выпуском газеты и ознакомиться с кратким содержанием очередного выпуска.


Газета «Армянская Церковь» © 2008-2014
Welcome on MerHayrenik.narod.ru: music, video, lyrics with chords, arts, history, literature, news, humor and more!Армянское интернет-сообщество Miasin.RuMARAGHAWebsite about Liberated Territory of ArtsakhAcher.ru - Армянский сайт для
 друзейSlaq.am